Phương pháp điều chỉnh 9 loại thể chất cơ bản của người trưởng thành

1.1  Thể chất bình hòa (Bình hòa chất)

Nguyên tắc điều chỉnh: Điều hòa cân bằng âm dương.

Điều chỉnh không dùng thuốc

Điều dưỡng tinh thần (tình chí): Nên giữ tâm thái ôn hòa, duy trì tinh thần lạc quan, cởi mở. Tiết chế cảm xúc cực đoan, kịp thời điều chỉnh ảnh hưởng tiêu cực của các sự việc bất lợi trong cuộc sống đến tâm trạng.

Điều dưỡng ăn uống (ẩm thực): Ăn uống nên chú ý hài hòa ngũ vị, kết hợp hợp lý lương thực thô – mịn, ăn nhiều ngũ cốc và rau quả tươi. Có thể nấu cơm ngũ cốc từ gạo, kê, gạo đen, khoai lang, đậu Hà Lan. Mùa xuân dương khí mới sinh, nên ăn vị cay – ngọt để phát tán như hẹ, ngò, đậu tương lên men, táo đỏ, không nên ăn vị chua thu liễm. Mùa hè hỏa của tâm đang vượng, nên ăn nhiều vị cay để trợ phế khắc chế tâm như hành, tỏi, hoa tiêu, gừng khô, tiểu hồi, cải cúc, thịt gà; vùng thấp nhiệt nặng có thể ăn vừa phải vị đắng như mướp đắng, tâm sen, ăn nhạt không nên ăn béo ngậy. Mùa thu khô hanh dễ hại tân dịch, nên ăn vị có tính nhuận để sinh tân dịch như ngân nhĩ (nấm tuyết), hạnh nhân, lê, thịt vịt, thịt heo, không nên ăn vị cay phát tán. Mùa đông dương khí thu tàng, nên ăn vị ôn bổ để bổ tinh ích khí như hạt dẻ, táo đỏ, đậu đen, thịt dê, nhãn nhục, không nên ăn vị hàn lương. Ăn ít đồ dầu mỡ và cay nóng; không ăn quá no quá đói, không ăn đồ quá lạnh quá nóng hoặc không sạch; chú ý hạn chế thuốc lá, rượu.

Điều dưỡng sinh hoạt thường ngày (khởi cư): Sinh hoạt nên có quy luật. Giữ giấc ngủ điều độ và đầy đủ. Kết hợp làm việc – nghỉ ngơi, ăn mặc thoải mái, sau ăn nên đi bộ chậm trăm bước, không nằm ngủ ngay sau ăn.

Bảo vệ sức khỏe bằng vận động: Hình thành thói quen vận động rèn luyện tốt. Có thể chọn các môn vận động theo sở thích cá nhân, mức chịu đựng và sự thay đổi thời tiết bốn mùa, như các hoạt động nhẹ (đi chơi ngoại ô, thả diều, đá cầu), vận động vừa (nhảy dây, leo núi, cưỡi ngựa). Đồng thời có thể luyện các bài tập dưỡng sinh như Ngũ Cầm Hí, Thái Cực Quyền, Bát Đoạn Cẩm, Dịch Cân Kinh. Tránh luyện tập quá sức làm hao tổn chính khí, tránh ra mồ hôi quá nhiều làm tổn thương âm tân.

Bảo vệ sức khỏe bằng huyệt vị: Có thể chọn huyệt Dũng Tuyền, Túc Tam Lý để bảo vệ sức khỏe. Thường cứu hai huyệt này có tác dụng kiện tỳ vị, trợ tiêu hóa, điều khí huyết, phù chính khí, tráng nguyên dương, giúp phòng bệnh, tăng cường sức đề kháng, làm chậm lão hóa.

1.2  Thể chất khí hư (Khí hư chất)

Nguyên tắc điều chỉnh: Bồi bổ nguyên khí, bổ khí kiện tỳ.

Điều chỉnh không dùng thuốc

Điều dưỡng tinh thần (tình chí): Nên giữ tâm thái lạc quan, khoáng đạt, không nên quá lao tâm. Nên nghe nhạc có nhịp điệu vui tươi.

Điều dưỡng ăn uống (ẩm thực): Nên chọn thực phẩm tính bình hơi ôn, kiện tỳ ích khí như kê, gạo nếp, khoai lang, bí đỏ, súp lơ, cà rốt, khoai tây, củ mài (sơn dược), nấm hương, củ sen nấu chín (củ sen sống tính ngọt hàn có thể thanh nhiệt lương huyết; nấu chín tính ngọt ôn có thể kiện tỳ ích khí), hạt sen (bỏ tâm), khiếm thực, bạch quả, đậu ván, đậu nành, đậu tằm, đậu đũa, đậu Hà Lan, đậu phụ, thịt gà, trứng gà, chim cút (và trứng), dạ dày heo, thịt bò, thịt thỏ, cá nước ngọt, cá vàng, cá bơn, cá đao, cá chạch, lươn, táo đỏ, táo tây, củ ấu nấu chín, nho khô, long nhãn nhục. Nên ăn ít hoặc không hạt cau, củ cải sống — các thực phẩm hao khí. Do người khí hư thường có tỳ vị suy yếu, ăn uống không nên quá béo ngậy, nên chọn thực phẩm giàu dinh dưỡng và dễ tiêu hóa. Không nên ăn nhiều đồ sống lạnh đắng hàn, cay nóng khô táo.

Điều dưỡng sinh hoạt thường ngày (khởi cư): Đề xuất kết hợp làm – nghỉ, không làm việc quá sức để tránh hao tổn chính khí, chú ý sinh hoạt điều độ. Thường nên tránh ra mồ hôi rồi gặp gió. Môi trường phòng ở nên dùng màu sắc ấm sáng.

Bảo vệ sức khỏe bằng vận động: Vận động nên nhẹ nhàng chậm rãi. Nên tập với cường độ thấp, số lần nhiều, tiến hành từ từ và kiên trì lâu dài. Không nên vận động thể lực cường độ lớn, tránh vận động mạnh, kiêng dùng lực mạnh hoặc động tác nín thở lâu. Có thể chọn các bài tập truyền thống nhẹ nhàng như Bát Đoạn Cẩm, Thái Cực Quyền, Ngũ Cầm Hí. Có thể dùng phép "bế khẩu điều tức" — thường ngậm miệng điều hòa hơi thở, giữ hơi thở đều, chậm. Theo góc độ sinh lý vận động hiện đại, chạy bộ chậm, đi bộ nhanh cũng là phương pháp luyện tập hiệu quả, có thể áp dụng phù hợp.

Bảo vệ sức khỏe bằng huyệt vị: Có thể chọn huyệt Khí Hải, Quan Nguyên, Túc Tam Lý để bảo vệ sức khỏe.

1.3  Thể chất dương hư (Dương hư chất)

Nguyên tắc điều chỉnh: Bổ thận ôn dương, ích nguồn hỏa (ích hỏa chi nguyên).

Điều chỉnh không dùng thuốc

Điều dưỡng tinh thần (tình chí): Người dương hư đa phần tính cách trầm tĩnh, hướng nội, dễ xuất hiện cảm xúc buồn bã, chán nản, nên tăng cường điều dưỡng tinh thần, cố gắng tránh và giảm ảnh hưởng của cảm xúc tiêu cực như buồn bã, sợ hãi. Nên giữ tâm thái tích cực, đối diện đúng đắn với những sự việc bất lợi trong cuộc sống, kịp thời điều chỉnh cảm xúc tiêu cực. Trong sinh hoạt hằng ngày có thể nghe các bản nhạc hùng tráng, sôi nổi, hào hùng, cũng có thể chọn các giai điệu êm dịu, vui tươi hoặc nhạc nhẹ.

Điều dưỡng ăn uống (ẩm thực): Nên chọn thực phẩm vị ngọt ôn để bổ tỳ dương, ôn thận dương, như thịt dê, thịt bò, thịt gà, tôm, lươn, hẹ, tiểu hồi, hạt óc chó (hồ đào), sơn dược, vải, anh đào, hạt dẻ, gừng khô, hành, hồ tiêu, ớt, tỏi, hoa tiêu, gừng, đinh hương, quế nhục, ngò. Ăn ít đồ sống lạnh, đắng hàn, dính nhớt như cua, mướp đắng, dưa hấu, lê, đậu xanh, trà xanh, đồ uống đông lạnh. Ngay cả mùa hè cũng không nên ăn quá nhiều đồ lạnh.

Điều dưỡng sinh hoạt thường ngày (khởi cư): Sinh hoạt hằng ngày cần chú ý tránh lạnh, giữ ấm, dưỡng hộ dương khí. Mùa đông nên mặc thêm áo phù hợp, ăn thức ăn ấm nóng, chú ý giữ ấm vùng eo, lưng và chi dưới. Môi trường sống nên có màu sắc ấm áp ôn hòa, không nên sống và làm việc lâu trong môi trường tối, ẩm, lạnh. Người dương hư nên tập thói quen ngâm chân nước nóng trước khi ngủ.

Bảo vệ sức khỏe bằng vận động: Nên hoạt động ngoài trời nhẹ nhàng, êm ái trong môi trường đầy nắng, như tắm nắng, tắm khí. Cũng có thể chọn các bài tập dưỡng sinh truyền thống như Thái Cực Quyền, Bát Đoạn Cẩm. Thời gian luyện tập của người dương hư nên chọn vào mùa xuân – hạ, mùa đông nên tránh lạnh tìm nơi ấm, cố gắng tránh luyện tập trong môi trường nhiều gió, lạnh giá, tuyết lớn.

Bảo vệ sức khỏe bằng huyệt vị: Có thể chọn huyệt Mệnh Môn, Quan Nguyên để bảo vệ sức khỏe.

1.4  Thể chất âm hư (Âm hư chất)

Nguyên tắc điều chỉnh: Tư bổ thận âm, tráng thủy chế hỏa.

Điều chỉnh không dùng thuốc

Điều dưỡng tinh thần (tình chí): Nên tăng cường tự tu dưỡng, rèn luyện tính kiên nhẫn, cố gắng giảm tranh chấp, nổi giận với người khác, không nên tham gia các hoạt động mang tính tranh đua thắng – thua. Có thể luyện thư pháp, vẽ tranh trong môi trường yên tĩnh, thanh nhã. Nếu có điều kiện, có thể chọn du lịch nghỉ dưỡng ở nơi biển, núi rừng có không khí trong lành, mát mẻ. Thường ngày có thể nghe nhạc nhẹ có nhịp điệu khoan thai.

Điều dưỡng ăn uống (ẩm thực): Nên chọn thực phẩm vị ngọt mát, tư nhuận như thịt vịt, bách hợp, lê, cần tây, củ năn (mã thầy), ngân nhĩ, dâu tằm, mía. Ăn ít thực phẩm ôn táo, cay nóng, hương vị đậm như thịt dê, hẹ, tiểu hồi, ớt, hạt hướng dương, vải, nhãn.

Điều dưỡng sinh hoạt thường ngày (khởi cư): Đảm bảo ngủ đủ giấc, tránh thức khuya quá mức. Cố gắng tránh công việc căng thẳng cao độ, vận động mạnh, môi trường nóng bức oi nồng. Không nên xông hơi sauna, ngâm suối nước nóng. Đồng thời cần tiết chế chuyện chăn gối. Ngoài ra, nơi sống của người âm hư nên yên tĩnh. Chú ý chống nắng, giữ da ẩm.

Bảo vệ sức khỏe bằng vận động: Nên tập các môn vận động cường độ vừa – nhẹ, có tính ngắt quãng, kiểm soát lượng ra mồ hôi, kịp thời bổ sung nước. Không nên luyện tập cường độ lớn, lượng vận động lớn, tránh vận động vào mùa hè nóng bức hoặc môi trường oi bức. Có thể chọn Thái Cực Quyền, Thái Cực Kiếm, Bát Đoạn Cẩm, bơi lội (khuyến nghị nhóm III, chứng cứ cấp D).

Bảo vệ sức khỏe bằng huyệt vị: Có thể chọn huyệt Thái Khê, Tam Âm Giao để bảo vệ sức khỏe.

1.5  Thể chất đàm thấp (Đàm thấp chất)

Nguyên tắc điều chỉnh: Kiện tỳ trừ thấp, hóa đàm tả trọc.

Điều chỉnh không dùng thuốc

Điều dưỡng tinh thần (tình chí): Người đàm thấp thường có tính cách ôn hòa, xử việc điềm đạm, khiêm nhường, đa phần biết nhẫn nhịn. Khi gặp việc nên giữ tâm tình bình thản, kịp thời loại bỏ cảm xúc tiêu cực, tiết chế vui buồn thái quá. Thường ngày nên tham gia nhiều hoạt động xã hội, nuôi dưỡng sở thích đa dạng. Có thể nghe phù hợp các bản nhạc nhịp điệu mạnh, vui tươi sôi động như "Tái Mã" (đàn nhị), khúc dạo đầu "Carmen" của Bizet, "Hành khúc Radetzky".

Điều dưỡng ăn uống (ẩm thực): Nên chọn thực phẩm kiện tỳ trợ vận hóa, trừ thấp hóa đàm như bí đao, đậu đỏ nhỏ, rong biển (tử thái), măng tre, dưa leo, bắp, đậu ván, sơn dược, hạt ý dĩ, đậu Hà Lan, đậu tằm, giá đậu nành, cá diếc, gạo ý dĩ, củ cải trắng, tảo bẹ (hải đới). Ăn ít đồ béo ngậy, dầu mỡ như thịt mỡ, đồ chiên rán, kem, trà sữa và đồ uống có gas. Ăn không nên quá no, ăn 70% là vừa, kiêng ăn quá nhiều quá nhanh.

Điều dưỡng sinh hoạt thường ngày (khởi cư): Người đàm thấp có đặc điểm thấp trọc thiên thắng, không nên lưu lại lâu trong môi trường ẩm thấp, vào mùa mưa cần chú ý tránh thấp – lạnh xâm nhập, trong điều kiện khí hậu lạnh ẩm nên giảm hoạt động ngoài trời, tránh dầm mưa nhiễm lạnh. Thấp có tính nặng đục, dễ trở ngại khí cơ, làm tổn hại dương khí. Thường ngày nên hoạt động ngoài trời nhiều, tham gia du lịch tập thể, leo núi để tăng vận động ngoài trời, nhằm thư triển dương khí, thông đạt khí cơ. Giữ phòng ở khô ráo. Trang phục nên thoáng khí, thấm hút mồ hôi. Người đàm thấp thường ngủ nhiều, nên giảm thời gian ngủ phù hợp, gối ngủ ban đêm không nên quá cao để tránh ngáy nặng hơn. Ngoài ra, nên định kỳ kiểm tra đường huyết, mỡ máu, huyết áp.

Bảo vệ sức khỏe bằng vận động: Nên kiên trì luyện tập lâu dài như bơi lội (cần lưu ý thời gian ngắn, sau khi bơi lập tức lau khô hoặc sấy khô người, không ở lại trong nước quá lâu), đi bộ, chạy chậm, các môn bóng, Thái Cực Quyền, Ngũ Cầm Hí, khiêu vũ, đi bộ nhanh, leo núi, thể dục nhịp điệu, Bát Đoạn Cẩm và các loại khiêu vũ phù hợp. Người đàm thấp cần tăng cường quá trình trao đổi chất của cơ thể, nên tập thể dục hiếu khí trong thời gian dài hơn. Thường khởi động khoảng 15 phút, sau đó tăng dần nhịp độ, lượng vận động tối ưu là 1 giờ. Thời gian vận động nên vào khoảng 14:00–16:00 khi dương khí cực thịnh. Đối với người thừa cân, khả năng vận động trên bộ kém, nên tập bơi lội. Người đàm thấp thường có thể trọng lớn, khi cường độ vận động lớn cần chú ý nhịp độ, tiến hành từ từ tăng dần.

Bảo vệ sức khỏe bằng huyệt vị: Có thể chọn huyệt Phong Long, Túc Tam Lý, Âm Lăng Tuyền để bảo vệ sức khỏe.

1.6  Thể chất thấp nhiệt (Thấp nhiệt chất)

Nguyên tắc điều chỉnh: Phân giải thấp trọc, thanh tả hỏa ẩn (phục hỏa).

Điều chỉnh không dùng thuốc

Điều dưỡng tinh thần (tình chí): Cảm xúc nên ổn định. Nên tham gia nhiều hoạt động khác nhau, sắp xếp hợp lý công việc, học tập và sinh hoạt, nuôi dưỡng sở thích đa dạng. Thường luyện tập hít thở sâu, nghe nhiều nhạc êm dịu, du dương như "Cao Sơn Lưu Thủy".

Điều dưỡng ăn uống (ẩm thực): Nên dùng thực phẩm vị ngọt hàn hoặc đắng hàn, thanh nhiệt lợi thấp như dưa hấu, mướp đắng, cần tây, đậu xanh, dưa leo, mướp, bí đao, thịt vịt, lê, bầu, củ sen, dâu tây, táo tây, tảo bẹ, cam, đậu đỏ nhỏ, giá đậu xanh. Ăn ít thịt dê, nội tạng động vật và các thực phẩm béo ngậy, cũng như hẹ, gừng tươi, ớt, hồ tiêu, hoa tiêu cùng các món lẩu, chiên rán, nướng — thực phẩm cay ôn trợ nhiệt.

Điều dưỡng sinh hoạt thường ngày (khởi cư): Sinh hoạt cần tránh thấp nhiệt, phòng ở nên khô thoáng, thông gió tốt. Nên chọn trang phục rộng rãi, thoáng khí từ vải cotton, lanh tự nhiên. Chú ý vệ sinh cá nhân, phòng ngừa bệnh ngoài da. Tránh thức khuya lâu dài hoặc làm việc quá mệt. Giữ đại tiểu tiện thông suốt. Ngoài ra, người thấp nhiệt cần hạn chế thuốc lá, rượu.

Bảo vệ sức khỏe bằng vận động: Phù hợp với các bài tập cường độ lớn, lượng vận động lớn như các môn bóng, bơi lội, chạy đường dài – trung bình, leo núi, võ thuật, đi xe đạp, để tiêu hao năng lượng dư thừa trong cơ thể, thải bớt nước thừa, đạt mục đích thanh nhiệt trừ thấp. Cũng có thể kết hợp tập sức mạnh (như tập tạ) với chạy đường trung – dài. Trong khí công lục tự quyết, âm "hô" và "hi" cũng có công hiệu kiện tỳ thanh nhiệt lợi thấp. Người thấp nhiệt khi vận động nên tránh môi trường nắng nóng.

Bảo vệ sức khỏe bằng huyệt vị: Có thể chọn huyệt Chi Câu, Hợp Cốc, Âm Lăng Tuyền để bảo vệ sức khỏe.

1.7  Thể chất huyết ứ (Huyết ứ chất)

Nguyên tắc điều chỉnh: Hoạt huyết khử ứ, thông kinh lạc.

Điều chỉnh không dùng thuốc

Điều dưỡng tinh thần (tình chí): Khi gặp việc nên trầm tĩnh, cố gắng khắc phục cảm xúc nóng vội, giữ tinh thần thoải mái. Nên nghe nhạc trữ tình, mượt mà như "Xuân Giang Hoa Nguyệt Dạ".

Điều dưỡng ăn uống (ẩm thực): Nên chọn thực phẩm có tác dụng điều hòa khí huyết như sinh sơn tra, cải dầu (du thái), nấm mèo đen (mộc nhĩ đen), mướp, đậu đen, nhân hạt đào (đào nhân), hoa hồng. Ăn ít các thực phẩm thu sáp, hàn lương, đông lạnh như ô mai (mơ muối), hồng (quả hồng), lựu, mướp đắng, đậu phộng, cũng như các thực phẩm nhiều chất béo, cholesterol cao, dầu mỡ như lòng đỏ trứng, tôm, thịt đầu heo, phô mai. Không nên uống rượu mạnh, có thể uống một lượng nhỏ rượu vang, rượu nếp ngọt.

Điều dưỡng sinh hoạt thường ngày (khởi cư): Tránh kích thích lạnh. Phòng ở nên ấm áp thoải mái, không nên sống và làm việc lâu dài trong môi trường tối, lạnh. Trang phục nên rộng rãi, chú ý giữ ấm, giữ đại tiện thông suốt. Sinh hoạt hằng ngày điều độ, chú ý kết hợp động – tĩnh, không nên quá an nhàn. Tránh chơi mạt chược, ngồi lâu, xem TV trong thời gian dài. Vận động ngoài trời nên thực hiện khi có nắng đầy đủ.

Bảo vệ sức khỏe bằng vận động: Nên áp dụng các bài tập có lợi cho việc thúc đẩy tuần hoàn khí huyết, kiên trì luyện tập thường xuyên, lâu dài. Như các loại khiêu vũ, đi bộ rèn luyện sức khỏe, thể dục tay không, Bát Đoạn Cẩm, Thái Cực Quyền, Ngũ Cầm Hí, Đạo Dẫn, Dịch Cân Kinh. Cường độ luyện tập nên căn cứ tình trạng cơ thể, nên dùng cường độ nhỏ – vừa, số lần nhiều, không nên tập cường độ lớn, tải trọng lớn để phòng tránh sự cố. Nếu có một trong các cảm giác sau (như tức ngực hoặc đau thắt, khó thở, đặc biệt mệt mỏi, buồn nôn, choáng váng, đau đầu, đau khớp chân, đau khớp gối, đau khớp hông, hai chân yếu, đi lại khó khăn, hồi hộp tim đập nhanh...) cần lập tức ngừng vận động và đến bệnh viện kiểm tra thêm.

Bảo vệ sức khỏe bằng huyệt vị: Có thể chọn huyệt Thái Xung, Huyết Hải (khuyến nghị nhóm I, chứng cứ cấp A), Cách Du (khuyến nghị nhóm I, chứng cứ cấp A) để bảo vệ sức khỏe.

1.8  Thể chất khí uất (Khí uất chất)

Nguyên tắc điều chỉnh: Sơ can hành khí, khai uất tán kết.

Điều chỉnh không dùng thuốc

Điều dưỡng tinh thần (tình chí): Nên lạc quan, cởi mở, chủ động tìm kiếm niềm vui, tham gia nhiều hoạt động xã hội, hoạt động văn hóa tập thể. Không khắt khe với bản thân cũng không khắt khe với người khác; khi tâm trạng u uất không giải tỏa được, cần tích cực tìm nguyên nhân, kịp thời chia sẻ với bạn bè. Không nên quá so đo về danh lợi, biết đủ thì vui, dùng tâm thái khoan dung đối xử với người và việc xung quanh. Nên nghe các bản nhạc nhịp điệu vui vẻ, giai điệu đẹp, có tác dụng phấn chấn tinh thần như "Kim Xà Cuồng Vũ", cũng nên xem hài kịch, kịch truyền cảm hứng và các tiết mục hài hước nhẹ nhàng, tránh xem bi kịch, kịch khổ. Ngoài ra, có thể đọc nhiều sách tích cực, khích lệ, thú vị, mở ra triển vọng cuộc sống tốt đẹp để nuôi dưỡng tâm thái cởi mở, khoáng đạt.

Điều dưỡng ăn uống (ẩm thực): Nên chọn thực phẩm có tác dụng lý khí giải uất như rau hoàng hoa (kim châm), ngò, bạc hà, đậu kiếm, tảo bẹ, lúa mạch, quất vàng (kim quất), cam, bưởi, phật thủ. Ăn ít thực phẩm thu liễm chua chát như lựu, ô mai, mơ xanh, dâu rừng (dương mai), dâu tây, khế, táo chua (toan táo), mận, chanh, bí đỏ, đồ chua (kim chi, dưa muối).

Điều dưỡng sinh hoạt thường ngày (khởi cư): Phòng ở cần ấm cúng, hướng về phía nắng. Có thể đặt trong phòng hoặc trên sân thượng các loại hoa có hương thơm như hoa hồng, hoa nguyệt quý, hoa nhài, hoa dành dành. Người khí uất dễ mất ngủ, nhiều mộng, trước khi ngủ có thể ngâm chân nước ấm để thúc đẩy tuần hoàn khí huyết và nâng cao chất lượng giấc ngủ. Tránh thức khuya, trước khi ngủ không nên uống trà, cà phê, cacao, cũng không nên nói chuyện, xem các chương trình kích thích, hồi hộp, tránh để não bộ quá hưng phấn. Ngoài ra, nên mặc trang phục màu sắc tươi sáng như vàng, cam, xanh da trời, hồng — các màu ấm, trang phục nên mềm mại, thoáng khí, thoải mái.

Bảo vệ sức khỏe bằng vận động: Nên tham gia nhiều môn thể thao tập thể, kiên trì tập luyện với cường độ – tải trọng lớn theo kiểu "giải tỏa" hoặc tham gia hoạt động văn hóa thể thao để phân tán sự chú ý. Tuyệt đối tránh ở nhà một mình, không giao tiếp với người khác. Khi luyện tập tốt nhất chọn nơi có cảnh đẹp, không khí trong lành, đầy nắng như công viên hoặc sân nhỏ ở nhà.

Bảo vệ sức khỏe bằng huyệt vị: Có thể chọn huyệt Thái Xung, Hợp Cốc, Kỳ Môn để bảo vệ sức khỏe.

1.9  Thể chất đặc bẩm (ở đây chỉ thể chất dị ứng)

Nguyên tắc điều chỉnh: Ích khí cố biểu, lương huyết tiêu phong, lấy việc điều chỉnh thể chất dị ứng làm trọng tâm.

Điều chỉnh không dùng thuốc

Điều dưỡng tinh thần (tình chí): Người có thể chất dị ứng do nhạy cảm với dị nguyên, dễ sinh cảm xúc căng thẳng, lo lắng, do đó ngoài việc tránh dị nguyên càng nhiều càng tốt, còn cần tránh tâm trạng căng thẳng. Có thể chọn nghe nhạc nhẹ êm dịu để giảm cảm xúc, chuyển hướng sự chú ý.

Điều dưỡng ăn uống (ẩm thực): Ăn uống nên cân bằng, kết hợp lương thực thô – mịn phù hợp, phối hợp hợp lý món chay – mặn, nên ăn nhiều thực phẩm ích khí cố biểu và có khả năng chống dị ứng, hạn chế tối đa thực phẩm cay nóng, tanh; không ăn các thực phẩm chứa chất gây dị ứng như đậu tằm, đậu ván trắng, thịt dê, thịt ngỗng, cá chép, tôm, cua, cà tím, ớt, dứa, trà đặc, cà phê. Ngoài ra cần ăn ít đồ béo ngậy, đồ ngọt, tuyệt đối kiêng thực phẩm lạnh đông.

Điều dưỡng sinh hoạt thường ngày (khởi cư): Sinh hoạt nên tránh dị ứng, ở môi trường lạ cần chú ý giảm vận động ngoài trời, tránh tiếp xúc các loài động – thực vật dễ gây dị ứng để giảm nguy cơ phát bệnh. Khi giao mùa cần kịp thời tăng – giảm trang phục, chăn đệm để tăng khả năng thích ứng với môi trường. Vào mùa xuân hoa nở, cố gắng tránh hoạt động ngoài trời quá nhiều, tránh đến nơi tập trung hoa, không nên trồng hoa tươi trong nhà. Sinh hoạt cần có quy luật, đảm bảo ngủ đủ giờ. Phòng ở nên thông thoáng tốt. Các vật dụng trong môi trường sống như gối, chăn bông, nệm, thảm, rèm cửa dễ tích tụ mạt bụi, nên thường xuyên giặt giũ, phơi nắng. Khi ra ngoài cần tránh tiếp xúc dị nguyên.

Bảo vệ sức khỏe bằng vận động: Nên tham gia các hoạt động ngoài trời như chạy chậm, đi bộ, cũng có thể chọn hoạt động trong nhà như cờ vua, yoga. Không nên chọn hoạt động cường độ vận động lớn, tránh hoạt động ngoài trời thời gian dài vào mùa xuân hoặc khi giao mùa. Khi vận động chú ý tránh gió lạnh, nếu xuất hiện hen suyễn, tức ngực... cần lập tức ngừng vận động. Ngoài ra, người nhạy cảm với bụi khi tập thể dục buổi sáng vào mùa xuân cần chú ý thời điểm, nên tập sau khi mặt trời lên một khoảng thời gian.

Bảo vệ sức khỏe bằng huyệt vị: Có thể chọn huyệt Thần Khuyết, Khúc Trì, Túc Tam Lý, Hợp Cốc để bảo vệ sức khỏe.

2  Nguyên tắc điều chỉnh các thể chất kiêm tạp thường gặp

2.1  Nguyên tắc chung

•        Khi có thể phân biệt rõ chính – phụ trong thể chất kiêm tạp: điều chỉnh thể chất chính trước. Dựa vào điểm số bảng đánh giá hoặc kết quả biện chứng thủ công để xác định thể chất chính, áp dụng phương pháp điều chỉnh theo mục 1 để điều chỉnh thể chất chính trước, sau đó điều chỉnh thể chất phụ.

•        Khi thể chất hư và thực kiêm tạp: nếu do thực dẫn đến hư thì điều chỉnh thực; nếu do hư dẫn đến thực thì điều chỉnh hư. Khi thể chất thuộc nhóm hư (khí hư, dương hư, âm hư) kiêm tạp với thể chất thuộc nhóm thực (đàm thấp, thấp nhiệt, huyết ứ, khí uất), cần xác định quan hệ nhân – quả giữa hư và thực: nếu do thực dẫn đến hư (thể chất thực tồn tại lâu, triệu chứng nặng) thì điều chỉnh thể chất thực trước; nếu do hư dẫn đến thực (thể chất hư tồn tại lâu, triệu chứng nặng) thì điều chỉnh thể chất hư trước.

•        Các nguyên tắc điều chỉnh thể chất kiêm tạp thường gặp dưới đây áp dụng cho trường hợp điểm số của hai loại thể chất tương đương nhau, cần điều chỉnh tổng hợp đồng thời.

2.2  Khí hư kiêm dương hư

Nguyên tắc cơ bản là ích khí ôn dương. Khí hư ảnh hưởng đến dương, hình thành thể khí hư kiêm dương hư, do đó cần bồi bổ nguyên khí, ôn tráng nguyên dương. Chú ý bổ khí cần kết hợp lý khí để bổ mà không gây trệ; ôn dương kết hợp tư âm để âm dương cùng sinh trưởng lẫn nhau. Các vị thuốc thường dùng như Đảng sâm, Hoàng kỳ, Cam thảo, Quế chi, Phụ tử. Đồng thời cần kết hợp các liệu pháp không dùng thuốc như điều dưỡng ăn uống, điều dưỡng sinh hoạt.

2.3  Khí hư kiêm âm hư

Nguyên tắc cơ bản là ích khí dưỡng âm. Cơ thể vốn nhiệt thịnh hoặc cảm nhiễm tà nhiệt, hao tổn khí âm, hình thành thể khí âm lưỡng hư, do đó cần bồi bổ nguyên khí, tư âm thanh nhiệt. Chú ý bổ khí cần kết hợp lý khí để bổ mà không gây trệ; tư âm kết hợp dưỡng huyết để tân dịch được sinh ra. Các vị thuốc thường dùng như Tây dương sâm, Sơn dược, Hoàng tinh, Mạch môn, Ngũ vị tử. Đồng thời cần kết hợp các liệu pháp không dùng thuốc như điều dưỡng ăn uống, điều dưỡng sinh hoạt.

2.4  Khí hư kiêm đàm thấp

Nguyên tắc cơ bản là ích khí kiện tỳ, hóa đàm lợi thấp. Tỳ là nguồn sinh đàm, tỳ mất khả năng vận hóa thì đàm thấp sinh ra bên trong, hình thành thể khí hư kiêm đàm thấp, do đó cần bổ khí kiện tỳ, kết hợp táo thấp hóa đàm. Chú ý táo thấp kết hợp ôn dương để ôn hóa hàn thấp; hóa đàm kết hợp hoạt huyết để đề phòng đàm và huyết ứ kết hợp với nhau. Các vị thuốc thường dùng như Hoàng kỳ, Nhục quế, Thương truật, Phục linh, Trạch tả. Đồng thời cần kết hợp các liệu pháp không dùng thuốc như điều dưỡng ăn uống, điều dưỡng sinh hoạt.

2.5  Khí hư kiêm huyết ứ

Nguyên tắc cơ bản là ích khí hoạt huyết. Khí hư không đủ sức thúc đẩy huyết vận hành, dẫn đến huyết ứ tích tụ bên trong, hình thành thể khí hư kiêm huyết ứ, do đó cần bổ khí trợ vận hành, kết hợp hoạt huyết hóa ứ. Chú ý kết hợp lý khí để bổ mà không gây trệ, khí hành thì huyết hành. Các vị thuốc thường dùng như Đảng sâm, Đương quy, Đào nhân, Hồng hoa, Xuyên khung. Đồng thời cần kết hợp các liệu pháp không dùng thuốc như điều dưỡng ăn uống, điều dưỡng sinh hoạt.

2.6  Đàm thấp kiêm huyết ứ

Nguyên tắc cơ bản là hóa đàm khử ứ. Đàm thấp dính nhớt, cản trở khí cơ, thường dẫn đến huyết ứ, hình thành thể đàm và huyết ứ kiêm tạp với nhau, do đó cần hóa đàm lợi thấp kết hợp hoạt huyết. Chú ý kết hợp điều lý khí cơ, hoặc bổ khí hoặc hành khí, để khí huyết được điều hòa thông suốt. Các vị thuốc thường dùng như Bán hạ, Trần bì, Đan sâm, Đương quy, Sa nhân. Đồng thời cần kết hợp các liệu pháp không dùng thuốc như điều dưỡng ăn uống, điều dưỡng sinh hoạt.

2.7  Huyết ứ kiêm khí uất

Nguyên tắc cơ bản là lý khí hoạt huyết. Khí trệ thì huyết ứ, khí hành thì huyết thông, do đó cần phối hợp hoạt huyết với lý khí. Chú ý kết hợp dưỡng âm, một là theo lý "tân huyết đồng nguyên" để phòng tân dịch không đủ, huyết khô đọng lại bên trong; hai là để phòng việc lý khí quá ôn táo làm tổn thương âm. Các vị thuốc thường dùng như Đào nhân, Hồng hoa, Chỉ xác, Trần bì, Sài hồ. Đồng thời cần kết hợp các liệu pháp không dùng thuốc như điều dưỡng ăn uống, điều dưỡng sinh hoạt.

2.8  Thấp nhiệt kiêm huyết ứ

Nguyên tắc cơ bản là thanh nhiệt lợi thấp, hoạt huyết hóa ứ. Thấp nhiệt trở ngại bên trong dễ làm khí cơ uất trệ, ảnh hưởng đến tuần hoàn huyết dịch, do đó cần thanh nhiệt lợi thấp, hành khí hóa ứ. Hoạt huyết đồng thời kết hợp hành khí. Các vị thuốc thường dùng như Đào nhân, Hồng hoa, Đan sâm, Hoàng cầm, Hoàng liên, Hoàng bá, Khổ sâm. Đồng thời cần kết hợp các liệu pháp không dùng thuốc như điều dưỡng ăn uống, điều dưỡng sinh hoạt.

2.9  Dương hư kiêm huyết ứ

Nguyên tắc cơ bản là ôn dương ích khí, hoạt huyết hóa ứ. Dương hư thì khí huyết không đủ sức thúc đẩy, dễ xuất hiện dương hư kiêm ứ. Do đó cần ôn dương ích khí, dương khí đầy đủ thì khí huyết vận hành thông suốt. Đồng thời ôn dương quá mức dễ tổn thương âm, nên cần kết hợp dưỡng âm; hoạt huyết khử ứ đồng thời phối hợp thuốc hành khí để tăng cường công hiệu hoạt huyết tán ứ. Các vị thuốc thường dùng như Phụ tử, Quế chi, Gừng khô, Nhục quế, Đào nhân, Hồng hoa. Đồng thời cần kết hợp các liệu pháp không dùng thuốc như điều dưỡng ăn uống, điều dưỡng sinh hoạt.

5.3  Giải thích hướng dẫn

•        Văn bản này áp dụng cho nhóm người từ 18 đến 60 tuổi.

•        Nội dung điều chỉnh trong văn bản này áp dụng cho người được bác sĩ xác định là thể chất đơn nhất; đối với người thuộc loại thể chất kiêm tạp, đề xuất ưu tiên theo loại thể chất thiên lệch có điểm chuyển đổi cao nhất, áp dụng phương pháp điều chỉnh nêu tại mục 4.1 để điều chỉnh thể chất chính trước, sau đó điều chỉnh thể chất phụ.

•       •        Đối với nhóm người mắc các bệnh mạn tính như cao huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận hoặc đang trong giai đoạn phát bệnh của các bệnh khác, vui lòng sử dụng văn bản này dưới sự hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa.

•        Văn bản này là hướng dẫn mang tính phổ quát, nội dung khuyến nghị được thiết lập dựa trên thói quen sinh hoạt của phần lớn người trưởng thành; đối với nhóm người có thói quen sinh hoạt hoặc tập tục đặc biệt, ví dụ người ăn chay, người yêu động vật..., một số nội dung trong văn bản chỉ mang tính tham khảo.

Nội dung lấy từ: T/CACM 1460—2023. Guidelines for intervention of TCM constitution for the prevention of diseases in the adult people. Cơ quan ban hành: Hội Y học cổ truyền Trung Hoa (中华中医药学会)

Đơn vị chủ trì biên soạn: Viện nghiên cứu Thể chất Trung y và Phòng bệnh quốc gia, Đại học Trung y dược Bắc Kinh